İran'ın Yeni Dini Lideri Nasıl Seçilecek?

İran Anayasası’nın 111. maddesine göre dini liderin ölümü durumunda, yeni lider seçilene kadar yönetim üç kişilik bir geçici konsey tarafından yürütülüyor. Bu konsey; Cumhurbaşkanı, Yargı Erki Başkanı ve Anayasayı Koruyucular Konseyi’nden bir din adamından oluşuyor. Söz konusu din adamı, Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi tarafından belirleniyor.

Geçici konsey tam yetkili değil. Sistemin genel politikalarının belirlenmesi, referandum kararı alınması, savaş ya da barış ilanı, Cumhurbaşkanı’nın görevden alınması ve üst düzey askeri atamalar gibi kritik konularda Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi üyelerinin dörtte üçünün onayı gerekiyor.

Aynı mekanizma, liderin hastalık veya kaza nedeniyle görevini geçici olarak yerine getirememesi halinde de devreye giriyor.

YENİ LİDER NASIL SEÇİLİYOR?

İran’da dini lideri belirleme yetkisi 88 üyeli Uzmanlar Meclisi’ne ait. Meclis üyeleri seçilmeden önce Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin denetiminden geçiyor. Liderlik makamı boşaldığında Meclis’in mümkün olan en kısa sürede toplanması gerekiyor.

Toplantının geçerli sayılabilmesi için üyelerin en az üçte ikisinin, yani 59 üyenin hazır bulunması şart. Yeni liderin seçilmesi için de oylamaya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğunun onayı aranıyor. Örneğin 59 üyenin katıldığı bir oturumda 40 oy, yeni liderin belirlenmesi için yeterli oluyor.

Oylama sonucunda seçilen isim, toplantıya katılan tüm üyelerin imzaladığı tutanakla resmiyet kazanıyor.

LİDERLİK İÇİN ARANAN ŞARTLAR

Anayasanın 109. maddesi liderlik için bir dizi kriter öngörüyor. Buna göre adayın fıkıh alanında fetva verebilecek düzeyde akademik yetkinliğe sahip olması, adalet ve diyanet sahibi olması, güçlü siyasi ve sosyal öngörüye, sağduyuya, cesarete ve yönetim becerisine sahip bulunması gerekiyor.

ADAYLARI DEĞERLENDİREN GİZLİ KOMİSYON

Uzmanlar Meclisi bünyesinde, liderlik için uygun isimleri inceleyen özel bir komisyon bulunuyor. Komisyonun çalışmaları ve raporları kamuoyuna açık değil. Bu yapının varlığı ilk kez 2015 yılında Ekber Haşimi Rafsancani’nin açıklamalarıyla gündeme gelmişti.

Rafsancani, olası bir liderlik değişiminde oylamaya sunulabilecek nitelikli isimlerin önceden değerlendirildiğini ifade etmişti. Daha sonra iki ya da üç uzmanın adayları puanlayarak Meclis’e sunulabilecek isimleri belirlediğini söylemişti. Ancak önerilen kişilerin kimler olduğu ve hangi yetkiyle seçildikleri kamuoyuna açıklanmadı.

GEÇMİŞTEKİ DENEYİM: 1989 ÖRNEĞİ

İran İslam Cumhuriyeti’nin kurucusu Ruhullah Humeyni’nin 13 Haziran 1989’daki vefatının ardından Uzmanlar Meclisi ertesi sabah toplanarak birkaç saat içinde yeni lideri belirlemişti. O dönemde anayasa henüz revize edilme sürecindeydi.

Meclis, o tarihte liderlik için gerekli görülen bazı şartlar Ali Hamaney’de bulunmamasına rağmen onu geçici lider olarak seçmiş, anayasa değişikliğinin ardından bu görevi kalıcı hale getirmişti. Bu seçimin başlangıçta geçici olduğu ise kamuoyuna açıklanmamıştı.

ZAMAN SINIRI VAR MI?

Anayasada yeni liderin seçimi için belirli bir süre öngörülmüyor. Ancak geçmiş deneyimler, Uzmanlar Meclisi’nin bu tür kritik dönemlerde hızlı hareket etmeye önem verdiğini gösteriyor. Üç kişilik geçici konseyin varlığı ise sistemin kağıt üzerinde bir iktidar boşluğu yaşamadan devam etmesini sağlıyor.